Cờ vây là trò chơi chiến thuật hai người, dùng quân đen và trắng đặt lên các giao điểm trên bàn cờ (thường là 19×19, bản nhỏ cho người mới là 9×9 hoặc 13×13). Khác với cờ vua hay cờ tướng, mục tiêu cờ vây không phải bắt “quân vua” mà là kiểm soát lãnh thổ: ai bao vây và kiểm soát nhiều điểm trống hơn trên bàn, cộng với số quân ăn được, sẽ thắng khi ván cờ kết thúc.​

Cách chơi cờ vây từ ăn quân đến cách tính điểm lãnh thổ

Cờ vây là gì? Mục tiêu trò chơi

Nói ngắn gọn, mỗi quân cờ là một “viên đá” đặt để xây tường, vây đất, tấn công và phòng thủ. Hai bên lần lượt đi từng nước, dần dần bàn cờ bị chia thành những vùng lãnh thổ đen – trắng; chiến thắng đến từ việc tính toán dài hạn, không phải vài nước chiếu hết như cờ vua.

Cách đặt quân và cấm tự sát

Bàn cờ vây là lưới các đường thẳng cắt nhau; quân cờ luôn đặt trên giao điểm chứ không đặt trong ô vuông. Đen đi trước, sau đó trắng và cứ thế thay phiên. Một quân (hoặc nhóm quân nối liền theo ngang – dọc) có các “khí” là những điểm trống kề với nó theo bốn hướng; khi tất cả khí của quân hoặc nhóm quân bị đối phương lấp kín, nhóm đó bị coi là bị bắt và được nhấc khỏi bàn.

Luật cờ vây không cho phép tự sát: bạn không được đặt một quân khiến chính nhóm quân của mình lập tức hết khí và không bắt được quân đối phương, trừ trường hợp nước đi đó đồng thời bắt quân đối phương, giải phóng khí mới cho nhóm của bạn. Ví dụ, nếu bạn đặt một quân vào điểm trống cuối cùng giữa nhóm quân đối phương, làm chúng hết khí, thì nhóm đối phương sẽ bị bắt và bị nhấc khỏi bàn, còn quân mới của bạn sống vì vừa tạo ra khí mới sau khi đối phương bị lấy đi.

Một luật quan trọng khác là luật ko (no repetition): bạn không được đi nước cờ làm lặp lại nguyên trạng bàn cờ so với một vị trí trước đó, nhằm tránh hai bên bắt qua bắt lại vô hạn ở cùng một chỗ. Khi rơi vào thế ko, người vừa bị bắt phải đi chỗ khác ít nhất một nước trước khi được quay lại bắt ngược.

Cách kết thúc ván cờ và tính điểm lãnh thổ

Ván cờ vây kết thúc khi cả hai bên đều bỏ lượt (pass) liên tiếp, nghĩa là không còn nước đi nào có lợi rõ rệt. Lúc này, hai bên dọn các “quân chết” (những nhóm chắc chắn không sống được vì bị bao vây) ra khỏi bàn, rồi tính điểm theo lãnh thổ và quân bị bắt.

Cách tính điểm phổ biến (kiểu Nhật – Hàn) là: mỗi điểm trống hoàn toàn nằm trong vùng bao vây của bạn được tính 1 điểm lãnh thổ, cộng với 1 điểm cho mỗi quân đối phương mà bạn đã bắt (kể cả quân đã bị dọn đi). Bên trắng thường được chấp komi (thêm điểm bù, ví dụ 6,5 hay 7,5 điểm) để bù lại việc đi sau; tổng điểm lãnh thổ + quân bắt + komi của bên nào cao hơn sẽ thắng.

Điều quan trọng là người chơi VN88 phải biết xác định nhóm sống – chết: một nhóm có hai “mắt” (hai vùng trống kín bên trong) thường được coi là sống vì đối phương không thể lấp đầy mà không tự sát, trong khi nhóm không có mắt hoặc chỉ có một mắt dễ bị giết nếu bị bao vây chặt. Khả năng đánh giá sống – chết là kỹ năng cốt lõi để tránh đặt quá nhiều quân vào vùng chắc chắn chết, gây lãng phí và mất điểm.

Hướng dẫn cách chơi cờ vây cho người mới: từ 9×9 lên 19×19

Các tài liệu dạy cờ vây đều khuyên người mới bắt đầu trên bàn nhỏ 9×9. Bàn 9×9 giúp bạn làm quen nhanh với khái niệm khí, bắt quân, ko, sống – chết mà không bị “ngợp” bởi quá nhiều khu vực trên bàn. Khi đã quen cách đặt quân và tính lãnh thổ trên 9×9, bạn có thể chuyển sang 13×13 rồi dần dần lên bàn chuẩn 19×19 – nơi chiến lược dài hạn mới thực sự bùng nổ.

Về chiến thuật cơ bản, các giáo trình beginner thường dạy nguyên tắc “ưu tiên góc, rồi đến biên, cuối cùng mới là trung tâm”: việc xây lãnh thổ ở góc và biên tốn ít nước hơn nhiều so với ở giữa, nên giai đoạn khai cuộc, hai bên thường tranh nhau các điểm sao (star points) ở bốn góc trước, rồi mới mở rộng ra các cạnh và trung tâm. 

Bạn cũng nên tập thói quen nối nhóm để tạo thành những chuỗi quân vững chắc, điều chỉnh giữa việc lấy đất (territory) và lấy ảnh hưởng (influence) – đôi khi xây tường dày để kiểm soát một vùng rộng trong tương lai còn giá trị hơn chụp lấy vài điểm nhỏ trước mắt.

Xem thêm: Tìm hiểu cách chơi cờ úp cơ bản và chi tiết nhất hiện nay

Mẹo cơ bản để chơi cờ vây hiệu quả hơn

Với người mới, mẹo quan trọng nhất là luôn xem mỗi quân cờ như một “đầu tư lâu dài”: mỗi nước đi cần có mục đích rõ ràng, hoặc là bảo vệ nhóm, hoặc là mở rộng lãnh thổ, hoặc là tấn công vào điểm yếu của đối thủ – tránh đặt những quân lẻ loi, dễ bị bao vây và bắt mất. 

Hãy quan sát số khí của cả mình và đối phương: nếu nhóm của bạn chỉ còn 1 khí, đó là tình trạng “atari”, cần cứu hoặc chấp nhận hy sinh có tính toán; ngược lại, đặt quân để đưa nhóm đối phương vào atari là cách tạo áp lực liên tục.

Một mẹo khác là luyện thói quen đọc trước vài nước trong các cuộc giao chiến nhỏ: nếu tôi đi đây, đối phương có bao nhiêu lựa chọn, nhóm nào sẽ vào atari, sau chuỗi bắt – cứu đó, bên nào có nhóm sống, bên nào bị bắt. Khi lên 19×19, hãy nhớ rằng không phải cuộc chiến nào cũng đáng lao vào; đôi khi bỏ qua một khu vực để đi trước ở chỗ khác có giá trị hơn – khái niệm “sente” (quyền chủ động) và “gote” (bị động) là chìa khóa để bạn dẫn dắt ván cờ thay vì chỉ phản ứng.​​

Cách chơi cờ vây nhanh nhất để tiến bộ là xem lại ván cờ đã chơi, dùng phần mềm hoặc server online (OGS, KGS, ứng dụng cờ vây) có tính năng gợi ý nước đi. Và học những nguyên tắc cơ bản về hình cờ (shape), thang đuổi (ladder), lưới (net), điểm yếu cắt nối (cut/connection). Kết hợp chơi nhiều ván ngắn trên 9×9 với việc từ từ trải nghiệm 13×13, 19×19 sẽ giúp bạn hiểu sâu hơn vì sao cờ vây được coi là một trong những trò chơi chiến thuật giàu chiều sâu nhất.